“Pupanız Yelken Olsun…”

Yeni ADB/Amatör Denizcilik Belgesi ve Mevzuattaki Değişiklikler

Sezar Atmaca

Bakanlığın yıllar önce onbinlerce bastırıp dağıttığı bir kitapta^[1] yer alan, başlıktaki anlamsız/uyduruk kullanımı okuyunca, güler misin ağlar mısın demiştik ama son 20 yıldır UAB/Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının  (Denizcilik Genel Müdürlüğünün) amatör denizcilerle ilgili yayınları/mevzuat değişiklikleri gülüp geçilecek gibi değil ne yazık ki.

Bu yıl başında amatör denizci sınavı/belgesi, tekne kullanımı/donatımı ve denetimi/yaptırımları hakkındaki “Özel Teknelerin Donatımı ve Kullanacak Kişilerin Yeterlikleri Hakkında Yönetmelik” yeniden değişti ki bu, 2004’ten beri, amatör denizcilik mevzuatındaki (dördü asli) onuncu değişiklikti.^[2] Bu ve benzeri yalpalamaların^[3] temelinde UAB’nin gemiadamı bürokratlarının amatör denizciliği ticaret denizciliğinin gözüyle “iş-meslek” olarak algılayan, özel/ticari tekne farkını, hukukunu önemsemeyen, dünyadaki örneklerden habersiz, gel-gitli donanımsız özgüveni yatar.

Son değişiklikleri ele almadan önce elimizde bir “yalpametre” olsun diye Bakanlığın son 20 yılda ADB/Amatör Denizci Belgesi düzeninde yaptığı değişiklikleri kısaca hatırlayalım:

Uygulama altı ay sonra…

Ocak ayında yayımlanan Özel Teknelerin Donatımı… yönetmeliği Temmuz 2026’da yürürlüğe girecek. Bu yönetmelikte de çok çapariz var ama bunların hepsini değil, önemli gördüklerimi ele alacağım. Çünkü önceki yönetmeliklerdeki hataları/yanlışları birçok yazıda karşılaştırmalar yaparak/önerilerle, ayrıntılı olarak ele almaya çalışmıştım, ancak zorunlu ya da kısmi düzeltmeler yapılsa da endâzesizlik sürüp gitti. Örneğin belgelerdeki (ADB) İngilizce yanlışları 2023 yönetmeliği ile düzeltilse de yakın geçmişte “dağıtılan” yüzbinlerce belgedeki yanlışlar düzeltilmeyi bekliyor. Tekneyi başkasının kullanabilmesi için sahibinin ıslak imzası yeterliyken, değişiklikle noter/liman başkanlığı onaylı yetki yazısı zorunluluğu getirilmişti ki, bu yönetmelikte eş ve çocuklar için kaldırılarak kısmen iyileştirildi (ama liman başkanlığı onayı paralı hale getirildi: 1000 TL).

Yanıt gelmeyecek olsa da not düşmek isterim: Bu değişiklikler yapılırken ilgili kurumlarda nasıl bir tartışma/araştırma oluyor, ya da oluyor mu? Olduysa neler, kimlerle, hangi kurum ve kuruluşlarla konuşulup/tartışılıyor? Tekne filomuzun/coğrafyamızın özel durumu dikkate alınıyor mu, dünyadaki örneklere bakılıyor mu? Yapılan yanlış uygulamaların bir eleştirisi oluyor mu? Dünyayı dolaşmış “deniz kurdu” diyebileceğiniz denizcilerimizi, muhatap alıp bilgilerinden/deneyimlerinden faydalanmak yerine, “ADB 24 ‘teorik eğitimini’ beş yıl içinde tamamlamazsanız artık 10 metre üzeri tekne kullanamazsınız”, diyebilmek nasıl bir aklın ürünüdür, insan merak ediyor.

Yeni Amatör Denizci Belgeleri: ADB 10-ADB 24

Daha önce ADB belgesiyle 24 metreye kadar “özel tekne” kullanılabiliyor, 10 beygir altında motorlu ve sportif amaçlı tekneler için belge gerekmiyordu. Beş senelik furyada yaklaşık 800 bin ADB dağıtan, Aralık 2022’de “Bir Milyonuncu Amatör Denizci” töreni yapan bakanlık, 3 sene sonra “belgelerinizi kısıtladık, bu belgelerle artık 24 değil 10 metreye kadar tekne kullanabilirsiniz” dedi. Yeni yönetmelikte 10 beygir altı ve sportif tekne kuralı sürse de yukarıda belirtildiği gibi tekne kullanma belgesi tekne boyuna göre ikiye ayrıldı (10 metre ve 24 metreye kadar).

Uluslararası örneklerde ülkelerin koşullarına göre özel tekne kullanma belgelerinde farklı uygulamalar (ör. Hız sınırı koyan “kısıtlı belge”) varsa da temel ayrım motorlu/yelkenli tekne üzerinedir. Fazla uzaklaşmadan örneği yakından verelim: Avrupa Birliği ülkelerinde ADB muadili tekne kullanma belgesi olan ICC (International Certificate of Competence) tekne türüne ve seyir bölgesine göre 6 sınıfa (motorlu 1-2/yelkenli/kişisel su aracı/kıyı seyri/iç sular) ayrılır. Bunlar için ayrı ayrı belge düzenlenmez, her ICC’de bizim sürücü belgeleri gibi hangi sınıf için geçerli olduğu yazılıdır. Motorlu tekne belgesi 10 metre ve 10-24 metre olmak üzere ikiye ayrılırken, yelkenli teknede böyle bir ayrım yoktur, ICC ile 24 metreye kadar yelkenli tekne ve 10 metreye kadar motorlu tekne kullanılabilir. Tekne kullanma belgesinin varolduğu, ancak içsular dışında zorunlu olmadığı Amerika ve İngiltere’deki uygulamaları da unutmayalım.

Bir sınıflandırma yapılacaksa coğrafyamızın avantajları, mevcut eğitim modellerine uyumu/entegrasyonu (TUYEP/MEB düzeni) yanında tekne filomuzun niteliği ve deniz kazası istatistikleri gibi veriler dikkate alınarak konunun enine boyuna taraflar arasında tartışılması sığ sulardan çıkılmasına yardımcı olur. Tabii ki yapılacak sınıflandırmaları karşılayabilecek bir kurumsal düzenin (kulüp/federasyon vb.), eğitim dokümanlarının ve araçlarının yeterli olması/hazırlanması gerekir. Ancak bakanlık ne yazık ki yıllardır gidişata yön verecek, sağlıklı değerlendirmeler yapabilmek için gerekli “ayrıntılı” özel tekne istatistiklerini yayımlamayı beceremiyor.^[7]

Konunun hukuk dışına çıkan, kazanılmış bir hakkı yoksayan yönü de trajikomik. Örneğin Horn Burnu’na gitmiş Atasoylar’a ya da ADF başkanlığı yapmış, Atlantik geçmiş, kayıtlı yaklaşık 200 bin mil seyri olan, hepimizin komodoru Teoman Arsay’a “tekneniz 10 metreden büyük olduğu için bu belgeyle artık kullanamazsınız, ADB 24 teorik eğitimini tamamlamanız gerekiyor” demek, Anayasa hükmü olan Anayasa Mahkemesi ve AİHM kararlarının tanınmadığı, 31 yıllık diplomaların iptal edilebildiği bir hukuk düzeninde sıradan sayılabilirse de yine de alışmamak, hukuken uğraşmak lazım. Kuralın keyfiliğine bir de örnek vereyim: AB düzenlemeleri kapsamında 2016’da sürücü belgelerinde yapılan ehliyet yetki sınıflarındaki güncellemelerde hiçbir sınıf kazanılmış hakkını kaybetmedi ya da yeni bir sınava girmedi (…ağır vasıta belgesi hâlâ her sınıf araba için geçerli).

ADB 24 almak isteyenlere 12 ay süreyle ADB 10 sahibi olma şartı da getirilmiş. ADB 10 alma şartı konabilir ama neden 12 ay; belge alan insanlar bu sürede denizde dolaşarak tecrübe mi kazanıyor zannediliyor acaba? 10 metre üstü tekne almışsınız, ADB de almak istiyorsunuz ama teknenizi bir sene kullanamıyorsunuz!

Neden 10 metre…

Yeni ADB’de sınırın COLREGs (çatışmayı önleme) ve MARPOL (kirliliğin önlenmesi) gibi uluslararası anlaşmaları dikkate alan 12 metre değil de 10 metre olmasının esas nedeni herhalde tekne filomuzun yaklaşık %90’ının 10 metrenin altında olması. Bundan dolayı daha fazla denizci etkilenecek, ADB 24 almak isteyenler teorik aşamayı geçecek, harç yatıracak… Zaten bu düzen uygulamaya girerse bir milyon ADB’nin beş sene sonra/içinde harç yatırılarak yenilenmesi gerekecek. Tekne kiralamak (bare- boat) isteyenler ortalama tekne boyu 10 metreden çok olduğu için zorunlu olarak ADB 24 almayı tercih edecek.

“Uygulamalı eğitim”in tek adresi olduğu iddiasındaki yelken federasyonu (TYF) dışında başka bir kurum/kuruluşa da (ör. gemiadamı eğitim merkezlerine) yetki verilebileceği gibi hâlâ gerçekleşmeyen bir öngörüm vardı ki, ADB 24 uygulaması yeni pazarlara kapı açacak gibi. Eğitimi teşvik etmek yerine kanılarla/akıl yürütmelerle, bürokrasiyi/ticareti arttıran uygulamaları tercih etmek öngörülebilir bir gelecekte de değişmeyecek kurumsal bir duruş gibi görünüyor.

İdari Yaptırımlar

Önceki yönetmelikte 5 başlıktan oluşan “İdari Yaptırımlar” maddesi 13 başlığa çıkartılıp, cezai yaptırımların alanı genişletilerek, tekne boyuna göre ceza, ADB’yi askıya alma gibi kimi olumlu yeni uygulamalar getirilmiş. Cezalar tekne boyu ile metre başına belirlenen ceza miktarının çarpılması sonucu belirlenecek. Örneğin özel tekne ile ticari faaliyette bulunan da, yetki yazısı olmadan teknesini kullandıran da “tekne boyu x 2500 lira” ceza öderken yetki yazısı olmadan tekneyi kullananın ADB’si 6 ay süreyle askıya alınacak. Uygulaması nasıl olacak merak ederim ama hız sınırını aşma, yüzme sahasına çok yaklaşma gibi tehlike yaratabilecek kullanımlara 6 ay askıya alma cezası verilmesi önemli bir katkı.

Alkolle ilgili madde “Gemi Adamları ve Kılavuz Kaptanlar Yönetmeliği’nden uyarlanmış, ancak madde, ifade ve ölçü olarak yanlış: “Nefeste saptanan kan alkol seviyesi (BAC) %0,05 ya da 0,25 mg/ml oranından fazla şekilde özel tekne ile seyredenlerin ADB’si 6 ay süreyle askıya alınır.”

“0,25 mg/ml” 1 mililitre kanda 25 miligram alkolü ifade eder ki bu orana göre dilediğiniz kadar içebilirsiniz. Doğru yazımı mg/l veya mg/100ml olmalı. Aslında maddenin kaynağı, Türkçeleştirilirken yanlış çevrilen, gemiadamlarının standartlarını düzenleyen, uluslararası STCW sözleşmesi. Her iki yönetmelik de orijinal STCW metnindeki İngilizce ifadeye^[8] uygun olarak düzeltilmelidir: “Alkol seviyesi kanda %0,05 ve nefeste 0,25 mg/l oranından fazla olamaz.”

Ayrıca 16 yaşından büyükler ADB alıp tekne kullanabildiğine göre, 18 yaş altındakiler için izin verilen alkol seviyesinin 0 olduğu da “(BAC) 0.00mg/100ml” maddeye eklenmelidir. Teknede alkol muayenesi nerede yapılabilir tartışmasını da havuzlukta bırakalım.

Zorunlu asgari emniyet teçhizatını bulundurmayanlar hakkındaki yaptırımlar nedeniyle muhatap olacaklara şimdiden geçmiş olsun, ayrıntıları aşağıda:

Bulundurulması Zorunlu Değil “Sorunlu” Asgari Emniyet Teçhizatı

Yönetmeliğin ekinde yer alan “Özel Teknelerde Bulundurulması Zorunlu Asgari Emniyet Teçhizatı” listesi incelendiğinde istenen teçhizatın ve yaptırımların hayli sorunlu olduğu görülüyor. Daha önce önerilen ya da listede olmayan (olmaması gereken!) birçok teçhizat da buraya (EK-2) eklenmiş. Bürokratların amatör/sportif denizciliğe bakışını, denizcilik tahayyülünü yansıtan bu değişiklikler denizciliği geliştirmeye değil, pahalılaştırmaya yol açıyor.

Öncelikle eskiden beri süregelen ve aldırış edilmeyen temel sorunu belirtelim. 2.5-24 metre arasındaki tekneler “özel tekne” sayılıyor, oysa asgari zorunlu teçhizatta birkaç madde hariç tekne boyuna göre bir düzenleme yok, üstelik önceki yönetmelikte olan “Can simidi, tekne boyu 7 metreden ve sürati 7 deniz milinden az teknelerde aranmaz” maddesi bile kaldırılmış. Ama yönetmelikte “idari yaptırımlar”a eklenen bir madde var ki artık “kalem, silgi, pergel”in bile bulundurulması zorunlu teçhizattan sayıldığı için teknelerin çoğunun (özellikle küçük teknelerin) değil seyre çıkması herhangi bir yerden avara olması bile zor: “…bulundurulması zorunlu asgari emniyet teçhizatını teknede bulundurmayanların seyrine müsaade edilmez ve tekne sahibine her bir metre için 1.000 Türk lirası olmak üzere tekne tam boyu üzerinden hesaplanarak idari para cezası uygulanır.”

Denizciliğin geliştiği ülkelerde seyir, donanım, navigasyon, can güvenliği… için gerekli “asgari” teçhizatın teknelerde bulundurulması zorunludur ama “bunların yeterli olmayabileceği uyarısıyla” çok daha fazlası ek teçhizat olarak “önerilir”. Bu yönetmelikte ise tam tersi bir uygulama söz konusu. Önceki yönetmeliklerde “önerilen” kimi teçhizat bu yönetmelikle “zorunlu” hale getirilmiş, eklenenler yanında çıkarılanlar da var ki “önemli gördüklerimi” sıralayıp, yorumlamaya çalışayım.

Yukarıdaki listede yer alan birçok teçhizatın neden zorunlu hale getirildiğinin makul bir açıklaması/gerekçesi yok, biraz “aldım elime kalemi, yazdım/yaptım aklıma geleni” listesi bu.

ADEK/Amatör Denizci Elkitabı önerilen yayınlardan zorunlu yayınlara terfi ederken zorunlu olması gereken Çatışmayı Önleme Yönetmeliği kitabı listeden çıkarılmış, önerilerde bile yok. Oysa neredeyse bütün denizci ülkelerde seyir/navigasyon kurallarının (COLREGs) geçerli bir kopyasının (bizdeki gibi son baskısının değil) teknede bulundurulması istenir.

Hazırladığım ADEK/Amatör Denizci Elkitabı, 2006’da teknede bulunması zorunlu yayınlar arasına katılınca bunun kaldırılması için hem o zamanki yayıncısı olan ADF/Amatör Denizcilik Federasyonu’na başvurmuş, hem de gerekçelerini Şubat 2007’de Yelken Dünyası’nda yazmıştım ki, mevzuat değiştirilerek öneri listesine alınmıştı kitap. Bir de önemli ek bilgi: Bir süre önce, ADEK’i Mayıs 2026’da serbest erişime açacağımı, yeni bir yayıncıyla anlaşma olursa basılısının da satılmaya devam edeceğini duyurmuştum.^[9]

Can Kurtarma İşaretleri Tablosu 10 metre altındaki teknelerin zorunlu donanımından çıkarılırken, SOLAS (denizde can emniyeti) kuralları gereği gemilerde bulunması zorunlu“Denizde Canlı Kalma” elkitabı, amatör denizciler için de zorunlu kılınmış. Oysa konuyla ilgili piyasadaki kitaplar, uluslararası sözleşmelere göre “gemiadamları” için eğitim kılavuzu (training manual) olarak hazırlanmıştır.

Tekne içine dağıtılan (kamaraya, kuzineye, motor bölümüne) yangın söndürme tüpleri yanında bir de yangın baltalı (eskiden önerilen balta “yangın baltası” olmuş) nöbetçi tüp ihdas edilmiş. Söz yangın söndürme tüplerinden açılmışken, artık teknenin yanıcı/alev alıcı (yakıt/tüpgaz vb.) kapasitesi hesaplanarak da tüp ihtiyacının belirlendiğini, mevcutlara ek olarak, el tipi/taşınabilir bir tüpün kolayca erişilebilir bir yere monte edilmesinin “önerildiğini” belirtelim.

İlginçtir, bürokrasimiz niyeyse elektronik donanıma (daha doğrusu acil durumlarda koordinat/konum bildirmeye) merak salmış ve konuya adeta yangın baltasıyla girmiş: Her teknede GPS bildiren (doğrusu konum bildiren olacak) cihaz veya uygulama olacakmış. Elektronik seyir aygıtı kullanmadan, elektronik aygıtsız teknesi Kayıtsız III’le dünyayı dolaşan sevgili Özkan Gülkaynak’ın kulakları çınlamıştır.

Yetmemiş 15 metre üzeri teknelere bazı istisnalarla PLB zorunluluğu getirilmiş, şaka gibi. Açılımı bile doğru değil, bakanlığın hazırladığı “Ulaştırma Denizcilik ve Haberleşme Terimleri Sözlüğü’ne bile bakılmamış, orada “PLB/personal locator beacon: Kişisel yer belirleme vericisi” olarak geçse de “Kişisel Acil Konum Vericisi” (veya bildiricisi) daha uygun bir kullanım. Acil durumlarda bir düğmeye basarak yerinizi bildirmeye yarayan, küçük, avuca sığan, ithal bir ürün PLB.

15 metre üzeri teknelerde bulunması gereken “birisi ışıklı, 20 metre savlolu (salvo olarak yazılmış!), 2 can simidi” 10 metre üzeri teknelerde de zorunlu olmuş.

Teknede atık saklama ve boşaltma sistemi olan pis su tankı ve pis su emme flanşı zorunlu teçhizat listesinden çıkarılmış. Kovayla pis su taşıyacak halimiz yok, ya unutuldu ya da mevzuatta başka bir yere iliştirildiyse bir bilgim yok.

Uluslararası MARPOL (kirliliğin önlenmesi) sözleşmesi gereğince boyu 12 metreyi aşan teknelerde denize çöp atma yasakları levhasının bulunması zorunlu. Ama yeni yönetmeliğimiz bunu Türkiye’de 10 metreye düşürdü. Peki UAB/Denizcilik Genel Müdürlüğü ilgilileri denetledikleri çöp levhası olmayan 11 metrelik yabancı bayraklı bir tekneye yaptırım uygulayabilir mi?

Dileriz…

Yönetmelikteki çaparizleri ele almaya çalıştım, şüphesiz kızan/söylenen çok amatör denizci olmuştur ama bu alanda yol alabilmek için kurum/kuruluş olarak temsil gücünün olması gerekiyor. Bir dönem (2005-2013) ADF bunlarla uğraşmaya çalışmıştı. Bakanlığın 2023’te TYF/Türkiye Yelken Federasyonu’na verdiği uygulama eğitimi yetkisini “bir görevlendirme, hatta bürokrasinin amatör denizcilik üzerinde etki/yetki alanını genişletmesi, vesayetin artışı” olarak yorumlamıştım ki, TYF’nin katkısı nedir/var mıdır bilinmese de yönetmeliğin özü bu yönde.

Dileriz bakanlık, yaz-boz tahtasına çevirdiği bu oldu-bittilerden vazgeçer de konular enine-boyuna tartışılarak yol alınmaya çalışılır, yoksa “…pupanız yelken olsun”.

---

---

Konuyla ilgili okuma önerileri: (https://denizciningunlugu.org)

Yazı ayrıca 23.02.2026’da TurkSail‘de “dipnotsuz ve kaynakçasız” şu üst başlıkla yayımlandı:
Amatör Denizcilik Mevzuatı 22 yılda yaz-boz tahtasına döndü